Uppsprettur Tímans og vatnsins  

tilbaka

Það sem gerir Tímann og vatnið sérstætt verk í íslenskri ljóðagerð er myndmálið. Annarsvegar er einstök litadýrð, einkum í ljóðum ortum fyrir Svíþjóðarferð Steins sumarið 1945. En eftir hana kemur til annað höfuðeinkenni bálksins, óræðar líkingar og samlíkingar. Við höfum hér séð að þar er um arfleifð frá surrealismanum að ræða, sú aðferð mótaðist um og uppúr 1920 í Frakklandi. Þessi aðferð er sérlega róttækur módernismi, að tengja hin sundurleitustu atriði saman í líkingu, þar sem þess þó skyldi gætt að þau ættu eitthvað markvert sameiginlegt, og hreyfingin frá kennilið til myndliðar stefndi að einhverju mikilvægu. Fjölbreytnin er mikil innan þessa ramma. En þar sem áður, í t.d. symbólisma, náttúrufyrirbæri voru gerð nákomnari lesendum með persónu-gervingu þeirra og líkingum við hluti í nánasta umhverfi fólks, þá ríkir nú yfirleitt gagnstæð stefna, að nota líkingar til að gera kunnuglega hluti ankannalega, framandi. Þetta færist í aukana frá fyrri gerð Tov (1948) til seinni gerðar (1956).
Aðferðin birtist í ljóðum Halldórs Laxness frá 1927, en þó hefur Steinn fremur lært hana af mannen utan väg (1940) eftir Erik Lindegren, en beinasta fyrirmynd Lindegrens virðist aftur vera sónhendubálkur eftir Dylan Thomas frá 1936, ”Altarwise by Owllight”.
Hjá Steini gætir þessarar aðferðar ekki aðeins í Tímanum og vatninu, heldur einnig í nokkrum ljóðum sem hér hafa verið borin saman við Tov, ámóta orðmargur texti, undir heitinu Stsíð. Ég reyndi að flokka líkingar Steins eftir því hvort þær byggðust á afstöðu eða svip, en sem fyrr segir var það til lítils, það tókst aðeins með sjöttung líkinga Tov (11 af 64), og fjórðung líkinga Stsíð (17 af 73). Eru þær þó oftast myndrænar. Afstöðulíkingar voru samanlagt ívið fleiri (15) en skynjunarlíkingar (13). Það er auðskilið að slík flokkun gengi illa. Það stafar einfaldlega af því hve breitt bil er milli kenniliðar og myndliðar, og þótt við fylgjum framangreindum orðum André Breton, að með þeim séu mikilvæg tengsl, þá reynir svo á skáldlega ímyndun að skynja þau, að greinargerð fyrir þeim rúmast ekki hér. Athugasemd Peter Hallberg um líkingar mannen utan väg, að þær séu mjög skynrænar, en yrðu aldrei skynjaðar, þykir mér sannast á ljóðum Steins. Sem dæmi mætti nefna: “Gagnsæjum vængjum flýgur vatnið til baka gegn viðnámi sínu”, “Á hornréttum fleti milli hringsins og keilunnar vex blóm dauðans”, o.s.frv. Í heild birta flestar framangreindra líkinga í ljóðum Steins samsetningu ósamræmanlegra liða, og má það ótvírætt kallast megineinkenni þessara ljóða Steins, bæði Tímans og vatnsins og annarra svipaðra ljóða frá síðustu árum hans. Sértökum er líkt við ljós, hljóð, angan, hús og fjall,.Tilfinningum og ljósi er líkt við blóm, hugsunum við hesta og bráðið vax; draumi, dögum, myrkri, nótt, rödd og hugsunum við fugl, myrkri auk þess við hjól; vængjaþyt við ljós, hönd við fugl og sprengju, og svo mætti áfram telja. En svo sundurleitt sem hér er tengt, verða líkingarnar þó enn framandlegri við myndrænar lýsingar.
Hvað varðar persónugervingar, ber mest á sértökum í mannen utan väg Lindegrens, þær eru helmingur persónugevinga þar. Ólíkt þeirri hefð að gera sértök skynjanleg líkt og persónur klassískrar goðafræði, þá eru hér kenniliður og myndliður í sláandi andstæðum. Sértök eru aftur á móti aðeins þriðjungur personugervinga Steins, mest ber þar á náttúrurfyrirbærum, skv. íslenskri hefð. En hegðan persónugervinga Steins er mjög sérkennileg, líkt og hjá Lindegren, og raunar einnig í ljóðum Halldórs Laxness frá miðjum 3. áratug aldarinnar.
Bæði í mannen utan väg, Tímann og vatnið og Stsíð er mest um að sértök séu tengd hlutlægum fyrirbærum í ýmiskonar líkingum, en litlu minna er um að hlutlægu sé líkt við hlutlægt, (hlutföllin eru 4/3 eða minna). Í mannen utan väg er miklu meira um eignarfallssambönd en viðlíkingar, en hvorttveggja er ámóta áberandi hjá Steini. Sjaldan líkir hann hlutlægu við hlutlægt í eignarfallssamböndum, en oft í viðlíkingum og nokkuð í öðrum líkingum. Annars verður ekki greindur neinn afgerandi munur á notkun þessara mismunandi forma. Öll eru þau notuð til að hlutgera tilfinningar og sértök; “Draumur minn glóði í dulkvikri báru” - (líking) - “blóm dauðanas” “hvít birta harms míns” (eignarfallssambönd) “svaf trú mín og ást eins og tvílitt blóm” “Sorg mín glitraði í grunnsævi þínu eingsog gult raf” (víðliíkingar).
. Halldór Laxness hóf surrealismann í íslenskum ljóðum um miðjan þriðja áratug aldarinnar. Það varð þó skammvinnt skeið, en tveimur áratugum síðar gekk Steinn Steinarr að nýju fram á því sviði, með róttæka endurnýjun íslensks ljóðmáls. Augljóst er þó af framangreindum dæmum, að fyrirmynd hans, mannen utan väg eftir Erik Lindegren gekk lengra í þessu en Steinn.

tilbaka

#