Blæstefna
ljóða Blæstefna
ljóða
Blæleitin ljóðagerð hefst á Íslandi í
byrjun lokaáratugs 19. aldar. Þann áratug birtust þó
einungis tveir tugir ljóða sem talin verða til stefnunnar. En
þau eru góð, allt frá upphafi, og þeim fjölgaði
ört á fyrstu áratugum 20. aldar. Fáeinum árum
eftir þetta upphaf, á miðjum lokaáratug 19. aldar birtist
fræðileg kynning á stefnunni líka á íslensku
- í upphafsárgangi nýs menningartímarits. Svo meðvituð
sem ljóðskáldin eru um stefnuna, þá er þetta
ekkert óeðlileg röð, því þessi nýi
straumur barst til Íslands frá Danmörku, þar sem hann
var orðinn kunnur fáeinum árum fyrr. Hinsvegar voru Norðmenn
á svipuðu róli og Íslendingar, uþb. tveimur áratugum
eftir að þessi straumur hófst í Frakklandi. Einar Benediktsson
varð fyrstur til að hefja slíka ljóðagerð - þótt
vissulega sé annarskonar ljóðagerð fyrirferðarmeiri
hjá honum á þessum áratug. En hann skrifaði líka
stefnumarkandi grein ári eftir fyrrnefnda kynningargrein. Í þessum
stefnuskrárritum er lögð áhersla á fráhvarf
frá natúralismanum, sem hafi verið of bundinn við hið
lága og hversdagslega. Í staðinn beri að grípa
hverfula skynmynd líðandi stundar. Þetta eigi að vera raunsannar
myndir af íslenskri alþýðu og á eðlilegu
samtímamáli, þótt líkingamál megi gjarnan
vera íburðarmikið og nýstárlegt.
Nú hafði natúralisminn ekki sett mikinn svip á íslenska
ljóðagerð. Í henni drottnaði enn rómantíkin
með náttúrudýrkun, þjóðerniskennd,
oft hetjudýrkun, og fornmálsorðum. Mikið bar á
tækifæriskvæðum og kvæðum með boðskap
í framangreindum anda. Hvernig aðgreindist ljóðagerðin
nýja frá þessu ríkjandi ástandi í íslenskum
kveðskap, hvernig greindist „nýrómantík”
frá rómantík?
Varðandi það eru viðbrögð ritdóma athyglisverð,
því það eru einungis skáld af þessu tagi,
sem segja að hér sé eitthvað nýtt á ferðinni
(Einar Benediktsson, Sigurjón Friðjónsson og Jakob Smári).
Viðbrögð annarra, bæði eldri skálda og leikmanna
eru yfirleitt jákvæð við bókum blæleitinna
skálda, en þær aðfinnslur sem fram koma eru ekki um framandleika,
heldur ófrumleika! Það er sagt bæði um Huldu, Jónas
Guðlaugsson og Davíð Stefánsson. En Stefán frá
Hvítadal fær gagnrýni fyrir óvandaðan skáldskap,
einkum nykraðar líkingar.
Skýringin er væntanlega sú, að ritdómurum hafi
orðið starsýnt á náttúrulýrik þessara
skálda og þótt hún vera einhæf, hafa kannski
meira tekið eftir efni en efnistökum og því ekki séð
að þarna væri neitt nýtt á ferðinni.
Að mörgu leyti ríkir vissulega hefð áfram hjá
skáldum okkar. Þau voru mörg yfirlýstir ákafir
aðdáendur rómantískra skálda, einkum Jónasar
Hallgrímssonar og Steingríms Thorsteinssonar. En oft hefur því
verið haldið fram, að þjóðfrelsisskáld 19.
aldar hafi ort um framþróun, vor og vorhug, en fagurkerar nýrómantíkur
hafi þess í stað ort um haust, hálfrökkur, dapurleika
og útþrá, enda hafi einstaklingshyggja og einmanakennd komið
í stað samstöðu og sigurvilja.
Þessi athugun sýndi sumpart samfellu. Allt frá 19. öld
yrkja skáld meira um þjáningu en sælu, tala fremur
um kvöld en morgun, og orð sem lýsa kyrrð og ró reyndust
miklu útbreiddari en andstæð orð - ekki bara hjá
skáldahópi okkar, heldur líka á 19. öld (síðari
hluta). Tal um gersimar hefur verið talið einkenna nýrómantíska
ljóðagerð, en þar reyndist útbreiðslan vera
svipuð og á 19. öld, og alla tíð er rúmur
helmingur dæma um gull, fimmtungur um silfur. En viss áherslubreyting
verður smám saman innan hóps blæstefnuskálda.
Þau fyrstu (einkum Einar Benediktsson, Sigurjón, Jóhann
Gunnar og Hulda) fylgja skáldum rómantísku stefnunnar í
áherslu á vor, indæli, samstöðu og ástarsælu,
fremur en ástarsorg. En þau skáld sem síðast
koma fram, Jóhann Sigurjónsson, Stefán frá Hvítadal
og a.n.l. Davíð (stundum Jónas Guðlaugsson og Jakob Smári)
draga fremur fram haust, útþrá og ástarsorg. Auk
þess ber aftur meira á guði sem hafði horfið æ
meir úr ljóðum frá því á 19. öld.
Þessi síðustu skáld standast því helst
fyrrgreindan sleggjudóm um nýrómantískan skáldskap,
að hann einkennist af "hnignun, ástarsorg, einmanakennd og útþrá".
Líklegust virðist mér sú skýring, að með
tímanum hafi sívaxandi áhrif blæstefnuljóða
erlendis frá losað íslensk skáld æ meir frá
hefðum rómantískra ljóða, sem drottnuðu á
Íslandi fram á 20. öld.
Einnig er ótvírætt um sameiginlegar nýjungar að
ræða: Það er frá upphafi áhugi á þjóðsögum
og þjóðkvæðum, sem tengist áherslu stefnunnar
á sálarlíf venjulegs alþýðufólks
og viðleitni hennar að grípa sérstæða tilfinningu,
dularfulla, í stað hins hversdagslega. Í bragarháttum
fylgja blæleitin skáld oftast hefð fyrri tíðar.
Þó verður meira um sónhendur og skáldin taka
upp þjóðkvæðahætti, m.a. þulur og vikivaka,
en Einar Benediktsson smíðar sér nýja bragarhætti,
stóra í sniðum. En jafnframt er um mikilvægar nýjungar
að ræða, það er með þessum hópi sem
margfræg „formbylting ljóða” hefst, prósaljóð
og fríljóð. Það gerist fyrir aldamótin 1900,
en alls ekki eftir seinni heimsstyrjöld, svo sem allt of oft er tönnlast
á.
Það er löngu alkunna, að með skáldahópi
okkar varð einföldun á ljóðmáli, skáldamálið
forna hvarf að mestu úr ljóðum. Könnun mín
staðfesti að þetta gerðist jafnt og þétt, en
hitt kom á óvart hve lítill hluti heildarorðaforða
hvers ljóðasafns þessi fornyrði reyndust vera. Alla tíð
voru þau aðeins eins og til að merkja texta sem ljóð.
Hæsta hlutfallið sem ég fann øi fornyrðumá
19. öld var 2.24% hjá Matthíasi Jochumssyni fyrir 1884, og
yfirleitt 1- 1.5% hjá skáldum 19. aldar að öðru leyti,
en um 1% hjá fyrstu skáldum okkar, Einari Benediktssyni og Sigurjóni
Friðjónssyni. Síðan fer þetta hlutfall að lækka
verulega, 0,7% hjá Huldu, Jóhanni Gunnari og Jakobi Smára,
0,5% hjá Sigurði og Jóhanni Sigurjónssyni, innan við
0,4% hjá Stefáni og Davíð, 0,25% hjá Tómasi.
Enda þótt þriðjungur til helmingur orðaforða
hvers íslensks texta sé ekki valfrjáls, heldur smáorð
sem hafa sama hlutverk og beygingarendingar, þá verður hlutfall
fornyrða af heildinni samt lágt.
Rómantísku skáldin voru stundum sökuð um að
hrósa náttúrunni í stað þess að skapa
einskonar eftirmynd fegurðarinnar í orðum, en það síðarnefnda
væri eðli skáldskapar, sögðu ármenn nýju
stefnunnar. En í útbreiðslu hrósyrða reyndust okkar
skáld að mestu halda sig við hefðina, slík orð
eru jafnáberandi hjá Jóhanni Gunnari og Jóhanni
Sigurjónssyni eins og þau eru hjá Jónasi Hallgrímssyni
(2%). Flest skáld okkar höfðu reyndar meiri tíðni
hrósyrða en kvæðasafn 19.aldar í Þjóðskáldin,
lægstur allra var Benedikt Gröndal um miðja 19.öld. Hinsvegar
skáru tvö skáld sig úr, það sem fyrst kom
fram af þessum hópi, og það sem einna síðast
kom fram, með nær tveggja áratuga millibili, Einar Benediktsson
og Davíð (báðir með 0.7%). Enda virðist ljóst
að í stað þess að líta yfir náttúruna
úr fjarlægð, hafi þeir hvor með sínum hætti
sökkt sér niður í efnið. Einar gerði það
með myndrænum lýsingum, en Davíð með því
að lifa sig inn í ýmiskonar persónur. Þetta er
í samræmi við táknsæja ljóðagerð
erlendis, að láta lýsingu umhverfis birta tilfinningar í
stað þess að ljóðmælandi segi frá tilfinningum
sínum. Og þetta einkennir mörg skáld okkar meira eða
minna, einkum þau sem síðar komu fram.
Myndmál skáldanna sýnir tvískiptingu. Fyrst og fremst,
að hefðir ríkja í litanotkun, allt frá 19. öld
og lengstum hjá skáldahópi okkar, sömu litir hafa
svipaða tíðni, ráðast af íslenskum náttúrufyrirbærum
og hafa auk þess stundum táknrænt hluverk af sama tagi, litarorð
eru yfirleitt um 1% orðaforðans. En Einar Benediktsson, Sigurður
Sigurðsson, Jóhann Gunnar og Stefán frá Hvítadal
komast ekki í hálfkvisti við það, þar sem
hinsvegar Jakob Smári hefur tvöfalt meira af litarorðum, enda
ber þar sérlega mikið á sérstæðum litbrigðum.
Í annan stað er athyglisvert hve mjög skáldin tóku
mið hvert af öðru í líkingum, sömu líkingar
ganga á milli þeirra með tilbrigðum. En þetta verður
ekki kallað ófrumleiki, í rauninni sést af þeim
dæmum að þau lögðu mikla vinnu og hugvit í að
umskapa þessar líkingar. Einkum er það Einar Benediktsson
sem margnotar sömu ljóðmynd með tilbrigðum, ýmis
önnur skáld okkar sækja þær svo til hans. Kaflinn
um sérstæðar líkingar sýnir enn frekar þessa
sköpunargáfu - og skiptingu þessa skáldahóps.
Í ljóðum Sigurjóns og Huldu eru persónugervingar
sérlega áberandi, þær eru þrefalt fleiri en
aðrar líkingar, og persónugerð eru einkum nótt,
dagur, himinn, sól og náttúrufyrirbæri. Þannig
verður náttúran mannleg og sérstaklega nákomin
lesendum. Annarsvegar eru skáld sem lögðu sig fram um frumlegt
myndmál, þar ber einkum á Einari Benediktssyni, Jónasi
Guðlaugssyni, Jóhanni Sigurjónssyni og Jakobi Smára.
Hinsvegar eru skáld sem settu alþýðleika í öndvegi,
að ná til lesenda á kunnuglegu myndmáli og í
einfaldri framsetningu. Það á einkum við um Huldu, Stefán,
Davíð og Tómas. Í fyrri hópinum eru líkingar
einkum hafðar um náttúrufyrirbæri, og þar koma
fyrir nýgervingar, en í þeim seinni eru líkingar
einkum hafðar um hugtök, sértekningar, og þar koma fyrir
nykraðar líkingar eða hvarflandi milli myndliða. En vissulega
er þetta ekki skipting í bása, heldur á póla,
ef svo mætti segja. Ýmis frávik eru af þessum meginlínum,
og skáld af hvorutveggja tagi vönduðu sig við að fella
ljóðmyndir að heildinni í hverju ljóði. Athyglisvert
er að helst er likt við sömu fyrirbæri og fornyrði voru
höfð um. Þau fyrirbæri hafa þótt sérlega
skáldleg.
Skáld okkar voru skömmuð fyrir „fjólublá
faguryrði”. En svo mikilvæg sem þvílík orð
eru í ljóðagerð þeirra, þá fylgja þau
þar flest í rauninni hefð frá 19. öld. En hér
kemur einnig til orðasmíð sem er arfur allt frá Bjarna
Thorarensen, sem hefur hann aftur a.n.l. frá Eddukvæðum, það
má kalla að yrkja orð. Blæleitin skáld fylgja sum
Bjarna, Jónasi, Steingrími og fleiri ljóðskáldum
19. aldar í því að búa til ný orð,
einkum lýsingarorð, sem grípa sérstæð blæbrigði
skynjunar eða tilfinningar með því að setja þau
saman úr liðum sem oft eru andstæðrar merkingar að
hluta. Þar er ekki um mótsagnir að ræða, heldur er
með þessu móti merkingin afmörkuð nákvæmar
en algengt er, á mótum gagnstæðra afla - eða þar
sem hliðstæður mætast. Þessi aðferð er mjög
mismikið notuð af skáldunum, einkum er þetta áberandi
hjá Jónasi Guðlaugssyni, Jóhanni Sigurjónssyni,
Jakobi Smára, og öðrum fremur hjá Huldu. En þetta
er sáralítið hjá Sigurði, og nær ekkert hjá
Stefáni, Davíð og Tómasi. Þar er augljóslega
samræmd stefna á ferðinni. Þessi síðasttöldu
skáld gengu allra lengst í einföldu máli, einnig einföldu
líkingamáli, ljóð þeirra eru sérlega nálægt
daglegu máli alþýðu, og þau náðu einmitt
öðrum fremur til alþýðu, urðu einstaklega vinsæl.
Þessi athugun ætti að geta útrýmt villukenningum
sem oft fara saman, enda þótt þær séu andstæðar.
Þær eru í fyrsta lagi, að Hulda hafi verið fyrsta
skáld þessa skóla, í öðru lagi að Stefán
frá Hvítadal og þó einkum Davíð hafi verið
það. Sannleikurinn er sá, að þetta er einn straumur
ljóðagerðar frá Einari Benediktssyni fram yfir Tómas,
og ekki verða sén nein rök til að aðgreina symbólisma
og nýrómantík, enda veit ég ekki til að það
hafi verið reynt með rökum. Þessi ljóðagerð
er í meginatriðum náskyld blæstefnu (impressjónismanum)
í sagnagerð, tónlist og myndlist, kjarninn er að grípa
blæbrigði andartaks, samstilla eðlisþætti skáldverksins
til að skapa mynd skynjunar, tilfinningar, og þykir mér því
best fara á því að þessi ljóðlist kallist
blæleitin, að talað sé um blæstefnu. Fráleitt
er að tengja hana við ádeilu, hvort heldur væri þjóðfélagslega
eða á einstaklingseiginleika, hún er í grundvallaratriðum
ómálefnaleg.
Ennfremur vonast ég til að hafa hrakið þá ranghugmynd
að Sigurjón Friðjónsson sé „fulltrúi
hins ómræna” í íslenskri ljóðlist.
Enda þótt hann hafi sjálfur komið þessari hugmynd
á flot, þá sýnir sig, að hann er hvorki öðru
fremur ómrænn, né öðrum fremur. Mörg skáld
eru síst síðri Sigurjóni á þessu sviði,
einnig eldri skáld, og skáldskapur hans er margþættur,
þar sem myndmál, stíll og bygging er oft mikilvægara
hljómi ljóðanna.
Sömuleiðis stenst sú kenning ekki athugun að Hulda hafi
ort á einhvern sérstakan kvenlegan hátt. Allt sem talið
hefur verið slíkt, kemur fullt eins fram hjá skáldbræðum
hennar. Hún hafði bara sín einstaklingssérkenni, rétt
eins og þeir.
Þessi könnun nær yfir fyrstu fjóra áratugi þessarar
ljóðagerðar, stöðvast við árið 1933.
Vissulega gætti hennar mjög síðar, og gerir enn. En það
er efni í sérstaka rannsókn að fjalla um Jóhannes
úr Kötlum, Stein Steinar, Guðmund Böðvarsson og ýmis
önnur skáld, sem sóttu til þessarar stefnu, en aðgreindust
einnig frá henni á ýmsa vegu.
