Rómantík 

tilbaka

Í inngangi var vikið að því, að margvíslegar kenningar eru uppi um eðli rómantíkur, svo sem von er til, þegar reynt er að finna sameiginlegt einkenni margskonar verka hundruða skálda um alla Evrópu og mikinn hluta Ameríku á heilli öld. Fræðimenn hafa þó sýnt fram á mikilvæg samkenni helstu skálda á fyrra hluta 19. aldar, a.m.k., þau hverfa frá áherslu nýklassíkur og Upplýsingar á hið almenna, hefðbundna og auðskilda til viðurkenningar fjölbreytileika. Því eru rómantísk verk svo margvísleg, bókmenntagreinar riðlast og blandast en sameiginlegt er ímyndunarafl, tákn, goðsögur og lífræn náttúra. Þetta sjá menn sem viðleitni til að brúa bilið milli hugveru og hlutveru, sjálfsins og heimsins, meðvitaðs og ómeðvitaðs. Einnig á lægsta bókmenntastigi birtist þessi eining, í furðusögum og hryllingssögum, í áhuga á miðöldum og þjóðsagnaefni. Ekkert í framangreindum skilgreiningum á rómantík útilokar hlutlægar lýsingar á persónum og aðstæðum sem lesendum gat þótt sannfærandi, m. ö. o. “raunsæjar” lýsingar, enda eru þær áberandi í mörgum helstu rómantískum skáldverkum. En raunsæisstefnan hverfur frá dýrkun rómantíkur á sjálfsveru, frá áherslu á ímyndunaraflið, frá því að nota tákn, frá áhuga á goðsögum, og á lifandi náttúru.
Af þessari rannsókn virðist mér mega sjá sameiginlegan grundvöll helstu íslenskra ljóðskálda á 19. öld, að þau hafi haft sameiginlega hugmynd um einkenni rómantískra ljóða. Hún mótar sameiginleg einkenni skáldskapar þeirra framanaf, meðan þau voru að hasla sér völl sem skáld. Seinna urðu þau sjálfstæðari, svo sem venjulegt er. Sé reynt að flokka kvæði þeirra eftir meginatriðum efnis, þá verður það auðvitað gróft, eftir titlatali, en ekki fyrirferð, hvað þá bókmenntagildi. Ættjarðarkvæði eru flest að tiltölu hjá Steingrími, fjórðungur, en hjá Jónasi og Benedikt teljat þau sjöttungur, þau eru tíundi hluti kvæða Bjarna og Matthíasar, fækkar nokkuð á seinna skeiði þriggja síðasttalinna.Ástaljóðum skáldanna fækkar líka verulega með aldrinum, svo sem við var að búast, þau voru mest fjórðungur titla hjá Bjarna og Benedikt á fyrra skeiði, en þá sjöttungur kvæða Steingríms. Undantekingin er Jónas, ástaljóð verða tvöfalt tíðari hjá honum á seinna skeiði, enda var hann aðeins 32 ára við skil tímabila, og varð ekki nema 38 ára. Erfiljóðum þessara skálda fjölgar að sama skapi með aldrinum, frá tíunda hluta upp í helming hjá Bjarna, en eru tíundi hluti titla Jónasar fyrr og síðar, ámóta hjá Grími, fer úr fimmtánda hverju kvæði Steingríms upp í áttunda hvert, en er þriðjungur kvæða Matthíasar (og eykst þó með tímanum).
Til að kanna orðaval skálda lét ég síðan tölvuna gera orðaskrá um ýmis lykilorð; hrósyrði, orð um hljóð, liti o.fl., umreiknaðar í hlutfallstölur út frá heildarorðafjölda texta þess skálds. Til samanburðar er Íslensk orðtíðnibók (1991), rannsókn á ýmiskonar prósatextum frá 20. öld. Því miður er ekki fyrir hendi sambærileg rannsókn á 19.aldar textum. Athugun hrakti þær mótbárur, að rímskorður geri slíka orðatalningu óáreiðanlega. Í orðtíðnibókinni er helmingur orðforðans kerfisorð ss. Forsetningar o.fl.þ.h. sem gegna líku hlutverki og beygingar-endingar, orðaval mætti því meta út frá því, allt að því tvöfalda eftirfarandi tölur.
Áberandi efnisatriði birtast hér einkum í því, að orðum um guð fækkar, og að skáld 19. aldar hafa tvöfalt til ferfalt meira um eyktarorð en árstíða, birta yfirgnæfir hjá flestum skáldanna, nema jafnvægi sé. Einnig er "sumar" rúmlega þriðjungur dæma, vor tæplega það, "vetur" fjórðungur, en "haust" tíundi hluti. Ennfremur reyndust kyrrðarorðin yfirleitt tvöfalt tíðari en andstæðan. (Bjarni er undantekning, eins og með að verða tíðræddast um vetur), kyrrð einkennir þessi skáld almennt, einkum á seinni hluta aldarinnar (en það er líklega algengt meðal ljóðskálda, idylla).
Orð um gull, silfur o.þ.u.l. eru mikið til skrauts eða upphafningar. Þau eru ámóta tíð og hjá blæleitnum skáldum síðar. Í Íslenskri orðtíðnibók eru þessi orð samtals aðeins fimmtungur prómills, eða þriðjungur þess sem minnst var af okkar skáldum, Jónasi. Mest varð þetta þriðjungur prósents, hjá Benedikt og Steingrími, sautjánfalt tíðara en í Orðtíðnibókinni.
Hrósyrði eru 3-9 falt tíðari hjá skáldum okkar en í Íslenskri orðtíðnibók (þriðjungur prósents þar). Þau voru minnst 1% (Grímur). og náðu upp í 2.5% hjá Jónasi og Bjarna og Steingrími á fyrra skeiði þeirra. Tölurnar eru lægri á seinna skeiði þeirra, Benedikts og þjóðskáldasafnsins.
Fornt ljóðmál er augljóslega til að hefja ljóðin upp yfir hversdagsmál. Það þykir setja sterkan svip á þessi kvæði, en er í rauninni ekki nema 1-2% orðaforðans! Það er einkum áberandi á fyrra huta ferils skáldanna, en á seinna skeiði þeirra er almenn hneigð til nokkuð einfaldara máls. Athyglisvert er að það gildir einnig um ljóðasafn Bjarna Thorarensen, þegar því er skipt um 1820, og um ljóð Jónasar Hallgrímssonar, þegar þeim er skipt um 1839. Tíðari eru þó fornyrði eftir daga þeirra. 4/5 fornyrða eru nafnorð og þau tíðustu skiptast á fáeinar merkingar. Flest eru um fólk, rúmur fjórðungur fornyrðasíðan um húsbúnað og tæki, land og sæ, um sjöundi hluti hvert.
Liti er mest um hjá Jónasi, Benedikt og Steingrími, og sýnu meira á fyrra skeiði en seinna hjá tveimur síðarnefndum. Litorð kvæðasafna 19. aldar eru þrefalt til áttfalt tíðari en í Orðtíðnibók nútímaíslensku, þar sem svartur er tíðastur lita. Ólíkt því er blár tíðastur í þessum ljóðasöfnum, fimmtungur dæma, enda er. þriðjungur dæma blás um fyrirbæri vatns, annar þriðjungur um himin, ský og þvílíkt. En ef saman er tekið bjartur, ljós og hvítur, þá er það samanlagt þriðjungur dæma. Þessi orð eru einkum höfð um fyrirbæri himins (sól, himinn, sólskin, stjörnur),. En þessir björtu litir eru einnig oft hafðir um fólk, og þar ber mest á konum og líkamshlutum þeirra. Dekkstu litirnir eru hálfdrættinugur á við það, samanlagt sjöttungur dæma. Svartur er einkum haft um fyrirbæri himins, það er nær þriðjungur dæma. Einkum er tekið fram að myrkur og nótt séu svört, en einnig ský, skuggi, vetur. Næst ganga manngerðir hlutir. Dökkur nær yfir önnur svið, fyrst og fremst jarðneskt, klettur, gjá, fjall, o.s.frv., en nokkru sjaldnar um fólk; Dimmur er fyrst og fremst um himnesk fyrirbæri, einkum nótt, ský, himin. Nokkuð er hann hafður um jarðnesk fyrirbæri.
Mun sjaldgæfari eru önnur litarheiti: Bleikur (minna en 30. hvert litorð) er að tveimur fimmtu haft um fólk. Gullinn (fimmtándi hluti litorða) er einkum hafður um manngerða hluti. .Grænn (tíundi hluti litorða) er nær eingöngu hafður um gróður, völl, gras, grein, lauf, skóg, og þar í grennd; ey, dalur, land, gröf, Ísland. Grár (tuttugasta hvert litorð) er helsta andstæða græns. Stöku sinnum er því grár haft um visnaðan gróður og mosaþembur, en auðvitað einkum um jarðnesk fyrirbæri, grjót, klett, strönd, fjall. Næsttíðust í gráu eru fyrirbæri himins, þoka, ský, nótt (rúmur sjöttungur). Rauður (einnig tuttugasta hvert litorð) er haft um eld, sólskin, sól, tungl, ský og önnur himnesk fyrirbæri. Nálega jafntíð eru mannleg fyrirbæri, einkum blóð, kinnroði og varir. Blendingslitir koma vart fyrir.
Niðurstaðan af öllu þessu er, að hefðir ríki í litanotkun, alla 19. öld hjá skáldahópi okkar, og lengur, það eru fáir, hreinir litir, sem mestmegnis eru sóttir í íslenska náttúru, en að nokkru til að skapa hugblæ, einkum myrkan.
Myndræn nýyrði eru áberandi einkenni þessarar ljóðagerðar. Kalla má að hér sé ort í einstökum orðum. Þau minna mjög á slík orð í eddukvæðum og dróttkvæðum, en voru raunar gerð öldum saman áður en kom að skáldfylkingu okkar. En hjá henni færist þetta mjög í aukana. Þessi orð lýsa mest sjónskynjun. Nær áttundi hluti dæma hefur liðinn blá, tæplega tíundi hluti silfur, hálfdrættingar á við það eru orð með liðunum sól, himinn, heið og blíð, gull er aåeins tíðara. Og stundum er þetta tvinnað saman, sólgylltur, silfurblár (ægir), silfurbleik strönd, silfurblágyllt iða. Samsetningar með blá eru mest hafðar um fjöll, haf og himin, silfur mest um haf, ár og snjó, en gull og gylltur um sólskin. Fimmtungur orðanna er um fólk, einkum til að sýna tilfinningar, en sjöttungur um öldur (16), haf og foss, fljót o.þ.h.), loks er tíundi hluti um jarðnesk fyrirbæri, svo sem fjall og ís og grund (11).
Hjá Bjarna er tæplega fimmtungur dæmanna (og er þetta hálfu tíðara á fyrra skeiði hans en seinna), en Jónas Hallgrímsson hefur tíunda hluta. En allur þorri þessara orða Jónasar (fjórir fimmtu) er frá fimm síðustu æviárum hans, flest eftir dauða Bjarna. Það andlát virðist hafa laðað Jónas að yrkingarhætti Bjarna. Hálfu minna en Bjarni hafa svo Benedikt Gröndal á fyrra skeiði (18) og Matthías á fyrra skeiði (20). Steingrímur yfirgnæfir alla, með nær þriðjung allra þessara orða á fyrra skeiði sínu (69 dæmi). Það er þó næstum sama hlutfall af heildarorðafjölda ljóðasafnsins eins og hjá Bjarna. En svo fer þetta úr tísku, eða skáld virðast forðast ”að yrkja eins og Bjarni og Steingrímur”, sá síðarnefndi er aðeins með 13 dæmi á seinna skeiði, Grímur hefur aðeins 5, Matthías hefur þá ekkert. Benedikt hefur hinsvegar enn 15, þjóðskáldasafnritið 19 (8%) og flest á seinna skeiði, eftir 1870.
Persónugervingar eru fjórðungur líkingasafnsins að tiltölu. En frávik eru veruleg, einkum í seinni hluta þjóðskáldasafnsins, þar eru persónugervingar nær helmingur líkinga (vegna Þorsteins Erlingssonar og Stefáns G., önnur hvor líking þar). Þær eru líka mjög tíðar hjá Jónasi og Steingrími á fyrra skeiði þeirra, tveir fimmtu líkinga, næst því ganga þjóðskáld og Matthías á fyrra skeiði, þriðjungur. Þetta setur sterkan svip á kvæðin, náttúran verður mannleg.
Oftast eru fyribæri himins persónugerð, sól, tungl, stjörnur o.þ.h., rúmur fjórðungur. Næst því ganga ýmis fyrirbæri jarðar, litlu færri. Fljót, á, haf, alda o.þ.h. er rúmlega sjötta hver persónugerving, en sértök rúmlega sjöunda hver. Gróður er aðeins átjánda hver persónugerving, sama gildir um hluti gerða af mönnum, en perónugerðar lífverur eru einkum fuglar, það er sárasjaldgæft, einsog persónugervingar líkamshluta fólks. Af rúmlega 700 dæmum eru þessar persónugervingar algengastar: Ísland (70 dæmi), sól (65), alda (45), haf (37), fjall (36), vindur (30), blóm (27), land og nótt (20), tungl (16), jökull, klettur, stjarna, foss, dauði, hlíð, jörð, ský, himinn (uþb. 10 dæmi hvert).
Athæfi persónugervinga er í meira en helmingi tilvika blíðlegt eða jákvætt á einhvern hátt; en neikvætt og hlutlaust má kallast nær fjórðungur hvort. Algengast er: faðmar (53), móðurlegt (40), brosir (36), kyssir (36), syngur (27), hlær (17). Af neikvæðu er einkum að nefna: grætur (20), stynur (12), flýr og deyr (9 hvort). Af hlutlausu er algengast: horfir (28), talar (18), þegir (9).
Frávik atferlis eru einkum þau, að neikvætt atferli er langt undir meðaltíðni hjá Jónasi, og þó einkum hjá Benedikt og Steingrími (sérstaklega á fyrra skeiði hans). Steingrímur einn hefur ástúðlegt atferli í tveimur þriðju tilvika.
Líkingar: Kenniliðir (það sem líkingin er höfð um) eru næstum að helmingi sértök, en orð um fólk og hluta þess rúmur sjöttungur. Næstum því jafntíð eru orð um fyrirbæri himins, en manngert er tíundi hluti. Orð um jarðnesk fyrirbæri eru hálfdrættingur á við það, og orð um fljót, haf og þess háttar eru enn aðeins fátíðari (4%). Lestina reka orð um gróður (hálft annað prósent og lífverur (þrír fjórðu úr prósenti).
Myndliðir (það sem við er líkt) eru að tveimur fimmtu hlutum manngerð fyrirbæri, húsnæði, húsmunir, tæki. Næst ganga fyrirbæri himins, tæpur fimmtungur, en orð um fljót, haf og þess háttar er áttundi hluti myndliða, lífverur tæplega tíundi hluti, eins og gróður, en jarðnesk fyrirbæri hálfu fátíðari, orð um fólk og líkamshluta nálgast það (tæplega tuttugasti hluti). í stuttu máli sagt, meginstraumurinn er að færa sértök inn í nánasta umhverfi fólks, tala um þau sem flíkur, afurðir og tæki. Annað er meira á reiki.
Afstöðulíkingar tengja gjarnan gerólík svið, þar sem afstaðan er sambærileg, svo sem að líkja mannsævi við dag, en ellinni þá við kvöld. Skynlíkingar kalla ég þær sem byggja á skynjun, útliti, hljómi eða öðru þ.u.l. þær eru fimmtungur líkingasafnsins í heild. Það er sama hlutfall og hjá blæleitnum skáldum síðar. Sláandi munur er á þessum tveimur flokkum. Sértök eru helmingur kenniliða afstöðulíkinga. Orð um fólk er fjórðungur þeirra, en orð um hluti og himin eru hvort um tíundi hluti kenniliða afstöðulíkinga. Annað er hverfandi. Í skynlíkingum koma sértök auðvitað ekki fyrir í kenniliðum, en himnesk fyrirbæri eru nær helmingur kenniliða, orð um fólk nær fimmtungur, en um jarðnesk fyrirbæri er rúmur sjöttungur kenniliða, en á, haf, alda o.þ.h. er tíundi hluti.
Myndliðir eru í báðum flokkum fjórðungi fleiri en kenniliðir. Oftast er líkt við hluti gerða af mönnum (þrír fimmtu myndliða skynlíkinga, en nær tveir fimmtu myndliða afstöðulíkinga). Næst eru orð um á, haf o.s.frv, rúmlega tíundi hluti myndliða skynlíkinga, en orð um gróður og himin eru litlu færri. Himinn er fimmtungur myndliða afstöðulíkinga, lífverur tíundi hluti, orð um gróður litlu færri. og orð um á, haf o.þ.h. nálægt því.
Skynlíkingar byggjast langflestar á sjón, aðeins tæplega sextándi hluti á annarri skynjun. Það varð hinsvegar þrefalt algengara hjá blæleitnum skáldum, fimmtungur skynlíkinga. En einnig á 19. öld er þá einkum um heyrn að ræða. Mest ber á því að tónlist sé líkt við öldur (4) og straum. En slíkar líkingar ganga einnig í hina áttina, fljótsnið og brimi er líkt við organleik. Einungis fjögur dæmi töldust um aðra skynjun. Hjartslætti og losta er líkt við brim (3), og skipi við vöggu.
Hér hefur komið fram, að hefðir ljóðmálsins mótast hjá fyrstu skáldunum tveimur, Bjarna og Jónasi, á tímabilinu 1809-1845; hefðir sem önnur skáld fylgja verulega framanaf. Það er að skapa ljóðræn nýyrði, og nota fornyrði, litorð og líkingar. Sama dreifing er á hrósyrðum, djásnyrðum, og hneigð til að hafa lág hljóð og kyrrð fremur en hávaða, eftir tíð Bjarna og Jónasar, jafnan mest um þessi ljóðrænu einkenni á fyrra skeiði skáldanna. Auk hinna tveggja fyrstu á þetta einkum við um Steingrím, en í minna mæli og mismunandi eftir sviðum, gildir það einnig um Benedikt og Matthías. Grímur hefur einna minnst af þessu, og þjóðskáldaúrvalið er ekki sambærilegt, en hefur vissulega sömu einkenni.
Lokahluti rannsóknarinnar er greining á 6-7 völdum kvæðum eftir hvert skáld. Þetta eru mikið kvæði sem höfð hafa verið í havegum síðan þau komu fram, nú hátt á aðra öld, en einnig tók ég fyrir minna kunn kvæði. Almennt má segja að skáld þessi beri af í kvæðum sem tengja lýsingu lands og þjóðar í skörpum augnabliksmyndum, það er sannkölluð þjóðernisrómantík. En þar að auki koma til eftirminnilegar mannlýsingar Bjarna í erfiljóðum þeim sem hann einkum lagði stund á síðustu áratugi ævi sinnar. Þeim Matthiasi verður einkar tíðrætt um guð og önnur sértök. Benedikt er mestur í náttúrulýsingum og gamansemi, Grímur sker sig líka úr fjöldanum með þjóðtrúarkvæði, og einkum söguljóð, sem grípa anddrá úr kunnum sögum fornaldar – án þess að umtúlka eða breyta gerir hann þessa fortíð lifandi myndræna.

tilbaka