Um Hrólfs sögu Gautrekssonar
tilbaka

(kandídatsritgerð í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands sept. 1970)

Helztu sérkenni fornaldarsagna sem bðkmenntagreinar eru, að þær gerast mest á Norðurlöndum fyrir landnam íslands. Þær eru æfisögur eins og obbi íslenzlcra forrsagna, en annað sérkenni þeirra og riddarasagna er, að þær eru fyrst og fremst skemmtisögur, þótt í fornaldarsögum séu stundum leifar af hetjusagnatragík. Þvl er hér oft mikið um ýkjur og yfirnáttúrulegar verur, tröll, dverga, hamhleypur. Jón Helgason lýsti þeim svo1 “ Efniskipan er gjarnan losaraleg. Sagan sogir af ymsum dáðum, sem hetjan fremur a ferðum slnum, en þær eru án samhengis, þar rtiá bæta vlð og sleppa, án þess að á. sjái sögunní sem heild, nýjar persónur birtast og hverfa. Sögunni lýkur gjarnan a tvöföldu eða þreföldn. brúðkaupi, þvi að bæði scguhetjan og vinir hans vérðá að ganga út, - Því eru þessi orð tekin upp hér, að þau - almenn lýsing fornaldarsagna - eiga alveg eins við uun HrólfG sérstaklega. Henni lýkur á fjórföldu brúðkaupi.og þrír helztu þættir hennar eru bónorðsfarir, inn í þá er skotið smærri þáttum a£ dáðum Hrðlfs. Og mikiö af efni HrólfG er mjög algengt í fomaldarsögum. Þættirnir um víkingu eru alveg hefðbundnir, sem og bardagar Hrölfs við berserki, orrustulýsingar, ofurmannlegir kraftar hans, vit og allt atgjörvi2 Þó má rekja jafnvel sumt hið hefðbundnasta til ákveðinnar heimildar,
I þessum skemmtisögum eru persónur færri en í Islendingasögum, konungasogum og samtíðarsögum, örnefni eru llka miklum mun færri3 og sögusviðið óljósara, aðeins lönd, borgir og stundum héruð eru nefnd. Í örnefnum fyllir HrólfG einnig stærsta flokk fornaldarsagna í því, að sögusviðið er sunnanverð Norðurlönd, Rússland 00 Bretlandseyjar (það er sjaldgæfara). Hlutanöfn eru líka af algengasta tagi. Notkun mannanafna er mjog hefðbundin í fornaldarsögum og nær sú hefð raunar víðar. Flest nöfn HrðlfG eru afar algeng. Þar er hefðin nær alráð, en hennar gætir einnig meðal hinna sjaldgæfari. Sjaldgæf nöfn bera einkum hinir ómennskari andstæðingar Hrðlfs, eins og eðlilegt er. Þar hafa feðgar sameiginlegan nafnstofn. Fáein nöfn benda loks til ákveðinnar heimildar. Það eru eðlilega einkum hin sjaldgæfustu, en fáein önnur fylgja efnisatriðum frá fyrirmynd. Ekki verður séð, að nafnafylgni i heild bendi til nokkurra tengsla (því höfðu W. Ranisch og L. M. Hollander haldið fram) .
Fornaldarsögur skiptast annars nokkuð i tvö horn. Sumar hafa kveðskap í meira eða minna mæli, stundum er hann eldri en sagan. Almennt munu þessar sögur teljast eldri, og það eru einkum þær, sem taldar eru sækja efni sitt að verulegu leyti til munnmæla. En hinar yngri sögur hafa engan kveðskap, og efni þeirra mun mest sðtt til bóka4. Þetta eru höfuðlínur, autvitað hefur ekki hver einasta saga verið rannsökuð, Almenn skoðun er, að hinar elztu séu ritaðar um eða skömrnu eftir 1250. Einar Ól. Sveínsson telur bókmenntagreinina einkum iðkaða frá þeim tíma fram í byrjun 14. aldar5. Jðn Helgason segir að margar, e.t.v. flestar fornaldarsögur séu frá 14. öld6. HrölfG tel ég samda einhverntíma á árunum 1270-1300. Fyrra tímamarkið er hámarksaldur Vatnsdælu, (og Örvar-Odds sögu), hið síöara byggist á aldursetningu handrita, en fær nokkurn stuðning af aldursetningu sagna, er sækja til HrðlfG. Sagan er varðveitt í tveimur gerðum, hér er aðeins fengizt við hina styttri, sem talin er eldri. Sagan hefur engan kveðskap og sækir nær ekkert til munnmæla (að þvl er ég bezt fæ séð í mesta lagi eitt atriði, bls.71 hér). Hér er, að fyrirmynd Helgu Reuschel, hafnað kenningu, er mjög var á lofti síðasta áratug 19. aldar; að síðasti (og lengsti) þáttur sögunnar byggðist á fornum, austurgotneskum hetjusögum, er kæmu einnig fram. í miðháþýzka kvæðinu Virginal. Erindabrot í HyndluIjððum voru talin vitni fornra sagna af Hrðlfi, Grími og Þóri jarnskildi. Það get ég ekki fallizt á. Einnig er hafnað kenmingu B. Nermans um, að þátturinn um b6norðsför Hr6lfs sé heimild um sænsk-gauzkar skjaldmeyjasagnir. HrðlfG sækir einkum efni til fornaldarsagna. Það, sem er frá Islendingasögum og konungasogum, er einkuim hið ævintýralegasía efni þeirra, er gerist fjarri Islandi, þ.e. efni, sem er nokkuð áþekkt fornaldarsögum. Mest eru ahrif Ragnars sögu loðbrðkar (að því er virðist varðveittrar gerðar, eða því sem næst, sem er þa ekki yngri en frá því um l300). Þeirra gætir í þættinum um bðnorð Hrólfs (umsátur um virki), en þó einkum í síðustu tveinrur þáttiím sögunnar, um bónorðsför Ásmundar og vist Hrðlfs á Englandi (landvarnardýr o.fl.). Höfundur hefur verið svo háður Rloðbr; að til lýta er (blind minni). Örvar-Odds saga hefnr aftur á móti aðallega haft áhrif á vikingarþættina tvo, en þar virðist hún líka vera eina heimildin (en þeir eru að vísu injög hefðbundnir, sem áður segir). Höfundur hefur og ekki verið eins bundinn af henni og af Rloðbr. Frá Vatnsdælu mum komin lýsing hinna gagnólíku bræðra og meginhluti Pólýfemsþáttar (einnig í homim er höfundur svo háður fyrirmyndinni, að til skemmda er, en bræðralýsinguna skerpír hann og notar vel). Þátturinn virðist að öðru leyti. sóttur til þýddrar Pðlýfemssagnar, sem barst hingað einhvers staðar langt aö sem Maríujarteikn. Verulegur efnishluti þáttarins um bðnorðsför Hrðlfs er einnig í Harðar sögu, rittengsl virðast ótvlræð, en hitt ekki, hvor veitir. Sums sraðar er svipur við Völsungasögu (einkum í bðnorði Gautreks, í l.-2.k. sögimnar), en hann er svo ólj6s, og efnið svo algengt, að ekki er sýnt, að það sé þaðan fengið. Sama gildir um Þiðriks sögu af Bernf sé þar fyrirmynd frásagnarinnar af þvi, er Þ6rir járnskjöldur bjargar Hrólfi, hefur höfundur umskapað hana gjörsamlega. Einstök efnisatriði virðast loks koinin frá þessum sögum: Haralds sögu Sigurðarsonar (í Morkinskinnu), Haralds sögu hárfagra (Hkr), Droplaugarsonasögu, Bæringssögu, Hrólfs sögu kraka - og þá væntanlega frá eldri gerð en nú er varöveitt.
Vinnubrögð höfundar eru mjög rnismunandi, eins og drepiö var á. T.d. eru allir hápunktar þáttarins um bónorð Hr6lfs teknir lítt breyttir úr bðkum. Framan af slðasta þætti fylgir höfundur fyrirmyndum slnum býsna náið, en rneð 38-42.k.,
(samskipti Írakðngsdðttur og þernu hennar við Hrðlf og Þðri jarnskjöld), sem eru ein bezta frásögn sögunnar, losnar hann nær alveg frá þeim (því er torséð, hvort þar er sðtt til Þiðriks sögu). Í þætti af bónorðsför Ketils er góð saga, er virði: frujnsamin, og sá þáttur er allur heldur fjarri þeim fyrirmyndum, sem fundnar verða. Eins er um smáþættina fjóra af vist Hrðlfs hjá Ellu Englandskóngi (mjög hefðbundið er þó einvigi við berserk), en þar tekst höfundi heldur óhöndulega að teygja lopann. Pólýfemsþátturinn er, sem áður segir, sumpart of háður firirmyndinni, en þar er þó vel frá sagt, þetta er ein mest spennandi og minnisstæðasta frásögn sögunnar.
Segja má að nokkur raunsæisblær sé á HrðlfG. Yfirnáttúruleg vera er aðeins eitt tröll, og þött bæði það og Írakðngur séu göldrfttt, hefur það ekki þótt lygilegt á þessuir, tíma. Sagan er lítt ýkjukennd, miðað við skemmtisögur almennt, einkum hinar yngri. Og verstu ýkjurnar er reynt að gera trúanlegari t.d. bls. 75, að Þ6rir járnslciöldur hafi efnt heitstrenging sína- að éta ekki mat frá því er hann fór frá Svíþjóð, unz harm hitti Hrólf: "Lifa menn jafnan lengi við þá hluti, þóat eigi megi matr heita með öllu [sem eru grös mörg og rætr]" (sum handrit) .
HrðlfG hefvir eimig orðið öðrum sögum fyrirmynd. Einkum sækir Þorsteins saga Víkingssonar mikið efni vlða tir HrðlfG (þð ekki síðari hluta). Til hennar en ekki HrólfG sækja það efni svo aftur Hávarðar saga Ísfirðings, Hálfdanar saga Eysteinssonar, Egils saga einhenda og Asmundar berserkjabana og Sigurðar saga þögla, sem sækir þó einnig til HrðlfG. Það eru annars aðallega tveir þættir sögunrar, sem áhrif haía haft, enda báðir býsna góðir. 7. þáttur, Pðlýfemssagan, er fyrirmynd frásagna í Þorsteins þætti Uxafóts, Hjálmþés sögu og Ölvis og Ectors sögu. 8. þáttur, bónorð Ásmundar, er aftur fyrirmynd frásagna í Sigurðar sögu þögla, Flðres sögu konungs og sona hans, og Siguröar sögu fðts og Ásmundar Húnakonungs, Gautreks saga dregur nafn af föður Hrðlfs, söguhetju vorrar, en samt held íg, að tengsl sagnanna séu nánast engin- nema síðari tlma innskot. Mér þykir ðllklegt, að hðfundur HrólfG hafi þekkt Gautreks sögu, því að í henni er mynd Gautreks allneikvæð, hann er hafður að fífli,
Ætla má að sagan hafi verið býsna vinsæl. Til þess bendir það, auk ofantalinna áhrifa á sögur, að varöveitt eru a.m,k, 58 handritabrot af henni. og a.m.k. sex sinnum hafa verið ortar af henni rímur, en það er óvenjumikiö. Einnig hefur verið ort af henni i þremur erlendum danskvæðiim, norsku og færeyskum, og hennar sér staðí íslenzkum, kappakvæðm.

1) Jón Helgason: Norrøn Litteraturhistorie. Khöfn 1934, bls. 199. (Þýðing mln),
2) Sama rit, bls. 205.
3) Sama rit, bls. 202.
4) Sbr. sama rit. bls. 206.5) Einar Ól. Sveínsson: Fornaldarsögur Norðurlanda. Kulturhistorisk Leksikon for Nordisk Middelalder IV, bls. 501-4.
6) Tilvitnað rit, bls. 195.

tilbaka